[F2] 6.2 - Perlombongan

1. emas [Raub]

2. arang batu [Batu Arang]

3. bauksit [utk buat Aluminum]
- Bukit Pasir, Teluk Rumania, Teluk Emas

4. bijih besi
- Bukit Besi, T'ganu, Rompin, Kedah, Perak , Johor

5. ilmanit [hasil sampingan b. timah]
- Batang Padang

6. bijih timah
a) Melayu [mendulang; melampan] --> Cina [ s/lombong dedah; pam kelikir; palung]
--> Syarikat Eropah [kapal korek]

b) b/timah (maju)
- Revolusi Perindustrian [mengetin makanan]

c) b/timah (harga jatuh; ekonomi dunia meleset)
* utk pulihkan harga --> Perjanjian Bijih Timah Antarabangsa (1931)
- TM, Bolivia, Nigeria + Indonesia
- kurangkan pengeluaran --> harga stabil!
- tubuh Majlis Bijih Timah Antarabangsa (1934)

[F2] 6.1 - Pertanian perdagangan

* awal
- lada hitam + gambir [Johor]
---> s/kangcu--Org Cina dr S'pore
- buah pala + cengkih [Penang] - tebu --> gula [ Seberang Perai, Perak]
- ubi kayu + nenas

1. Tanaman baru [European + org asing; org tempatan x digalakkan]
- kopi [Perak, S'gor, N9, Johor]
- k/sawit [Kuala S'gor, Perak, Johor]
- tembakau [Penang, Pahang]
- teh [Cameron Highland]

2. Getah [Hevea Brasiliensis]
a) Brazil --> England --> Sri Lanka --> S'pore --> K.Kangsar
- ladang2 [ S'gor, Perak, N9, Johor]
-->Sime Darby, Guthrie, Harrisons and Crossfield, United Plantations
- penduduk tempatan [kebun kecil]

b) getah maju
- harga kopi jatuh
- permintaan getah tinggi
- cukup tenaga buruh
- cukai rendah
- ade modal
- H.N Ridley [s/ ibedem = s/ tulang ikan herring --> tingkat pengeluaran susu getah ]

b) getah merosot [ekonomi dunia meleset]
*utk stabilkan harga...

i) Rancangan Sekatan Stevenson (1922)
- kurang pengluaran
- tingkat harga
* x semua join --> GAGAL!!

ii) Perjanjian Peraturan Getah Antarabangsa (1934)
- kurang penegluaran
- stabil harga getah
* ramai join --> BERJAYA!!

** slps WWII
- US buat getah tiruan [saingan]

[F2] 5.5 - sosial

*asas - landasan k/api + jln raya + sekolah + hospital + telegraf

1. landasan k/api
- Weston --1896--> Beaufort --1905--> Jesselton
- Tenom --> Malakap
*padalaman--angkut hasil keluaran [k/api] --> pelabuhan

2. jln raya
- Jesselton, Sandakan, Lahad Datu, Kudat + Tawau
*kwsn. kegiatan ekonomi --[jln raya]--> bandar + pelabuhan

3. pengangkutan air + sg.
- Straits Steamship (1890)
*angkut penumpang + barang

4. pendidikan [hanya peringkat rendah; kurang $ + bidang pendidikan x untung]
a) mubaligh kristian
-Roman Katolik [Sandakan]
* Inst. Byron

b) Jabatan Pelajaran
- urus sekolah

c) Sekolah Latihan
-anak2 ketua anak negeri
-latih jd pegawai pentadbir peringkat rendah

d) Sekolah Melayu
- Kota Belud (1921)

5. hospital [luar bandar --> pusat kesihatan]
-Jesselton, Sandakan, Beaufirt, Kudat
* bil. doktor x cukup!!

6. Keselamatan
- polis tempatan + "skuad terbang"

7. bandar2 baru [Jesselton, Sandakan, Kudat, Tawau, Lahad Datu]
- pusat pentadbiran+perdagangan

a) Sandakan [William Pryer; 1879]
- Elopura [bandar yg cantik]
- pusat pentadbiran + pelabuhan a/bangsa + pembalakan

b) Kudat
-keadaan geo. x sesuai utk pertanian

c) Jesselton [Charles Jessel]
- Jessel Town
- nama lain: api-api, singga mata @ Diasuka
-landassan k/api
- pusat perdagangan+pelabuhan

[F2] 5.4 - hasil bumi+perdagangan

1. tradisional
- sarang burung, sagu, rotan, pokok lanut, trepang, sirip ikan yu
--> rakyat byr cukai [SBUB dpt atasi mslh $]

2. tanaman baru
a) getah
- landasan k/api - ladang getah (Beaufort, Jesselton, Tenom)
- dividen 4% + pengecualian cukai eksport 50 thn
- buruh Cina+ Jawa

b) tembakau --[kualiti terbaik]--> Belanda+US
- dikecualikan cukai
- P. Banggi, Teluk Marudu, Lahad Datu, Tawau , Sandakan

3) Pembalakan --> China + S'pore + Britain + Australia
- seraya, ramin, kapur, belian, meranti
- Sandakan, Lahad Datu, Tawau
- buruh Indonesia+Filipina

4) Perlombongan
a) emas [Sg. Segama]
b) arang batu [Silimpopon; Syarikat Cowie Harbour Coal + Labuan]
c) mangan --> Britain
-Teluk Marudu; Syarikat British Borneo Exploration

[F2] 5.3 - SBUB kukuhkan kuasa di Sabah

* Sabah [SBUB]
a)ketua : gabenor [1st: W.H Treacher]
- dibantu Majlis Penasihat
b) pusat pentadbiran : Sandakan
- jabatan k'jaan [ utk licinkan urusan pentadbiran]

c) Majlis Penasihat
- nasihat gabenor
- b't/jwb kpd Lembaga Pengarah [London]
d) Lembaga Pengarah
- b't/jwb kpd pemegang saham

e) Lembaga Pengarah [London] --> Gabenor [Sabah] --> s/u k'jaan
--> [ketua2 jabatan+ residen]
f) residen --> pegawai daerah --> [ketua anak ng. + ketua kg.]

* ketua2 jabatan
- Jabatan [Pos; Buruh; Polis; Kewangan; Tanah dan Ukur]

* Residen
- ketua pentadbir [residensi]

* Peg. daerah
- ketua pentadbir [daerah] ; European

* Ketua Anak Negeri
- aman+ urus pembahagian tanah + kutip cukai + pertanian
- bantu Peg. Daerah [pentadbiran]
- ade surat kuasa

* Ketua Kg. (a.k.a Orang Tua)
- urus [kg]
- aman+ perdagangan + lapor kt Peg. daerah (kes curi, penyakit)

* Timb. Penolong Pegawai Daerah (1915)
-penduduk tempatan

g) undang2 barat [Mahkamah Majistret+Mahkamah Anak Negeri]
* Mahkamah Majistret
-kes2 berat
-Pegawai Daerah [hakim]

*Mahkamah Anak Negeri
- kes2 peribumi [undang2 Islam+hukum adat]
- Ketua Anak Negeri [hakim]

[F2] 5.2 - SBUB

*SBUB
-kuasa mentadbir Sabah
- Presiden : Sir Rutherford Alcock
- Pengarah Urusan: Alfred Dent
maka --> British dpt luaskan pengaruh + halang kuasa Barat lain bertapak di Sabah

* Perjanjian Perlindungan Borneo Utara 1888
- Sabah [ng. naungan British]
- British [hal ehwal luar Sabah]

* Syarat pemberian Piagam kpd Persatuan Sementara Borneo Utara British Berhad
SBUB....
i) x boleh bg wilayah Sabah kt org lain [tanpa izin]
ii) lantik peg. [k'jaan British yg akui]
iii) pelihara agama, adat resam + undang2 penduduk tempatan
iv) perintah [adil]
v) terima nasihat dr British

[F2] 5.1 - SBUB bertapak di Sabah

1. Sultan Brunei --beri konsesi tanah [10 thn] --> C.L Moses

2. C.L Moses --jual konsesi --> Torrey+ Harris [gagal!]

3. Torrey --jual hak --> Von Overbeck [masalah modal!]

4. Overbeck --pinjam $ dr Syarikat Alfred Dent+Edward Dent
* Gabenor Labuan [Treacher] bantu Overbeck renew tempoh pajakan!
* tapi.. bawah kuasa British

5. Sultan Brunei--bagi renew pajakan (perjanjian 1877) --> Overbeck+Dent
* Sultan Brunei bg tanah ant. Teluk Kimanis dan Sg. Sibuku

7. [Sabah; Kesultanan Sulu]
*Sultan Sulu --serah Sg . Pandasan-Sg. Sibuku (perjanjian 1878) --> Overbeck+Dent

8. Overbeck --jual hak --> Dent

9. Dent --tubuhkan --> Persatuan Sementara Borneo Utara British Berhad
*saham dijual kpd rakyat British
*berusaha dptkan Piagam Diraja drpd K'jaan British

10. K'jaan British --serah piagam (1881) --> Persatuan Sementara Borneo British Berhad
*1882 --> jd Syarikat Borneo Utara British (SBUB)

[F2] 4.6 - Sosial; tak seimbang [dasar pecah+perintah]

1. Dasar pecah + perintah
- setiap kaum dipisahkan dgn kegiatan ekonomi + petempatan yg berbeza
a) Org Melayu --> pentadbiran
b) Org Iban --> ketenteraan
c) Org Cina --> pertanian, perlombongan + perdagangan [bandar2]
d) Org India --> perniagaan kain [ Kuching]
e) Org Sikh --> polis
f) bumiputera [ kaw. pedalaman]

**halang perpaduan kaum
**jamin kedudukan sbg Raja S'wak

2. Bandar2 baru
- Kuching [ibu ng.], Miri [petroleum] + Bintulu
- pusat pentadbiran + perdagangan

3. kemudahan asas [bandar shj]
- jln raya [Kuching + Miri]
- air
- elektrik
- ladasan k/api [Kuching-Bau]

4. pengangkutan
- syarikat perkapalan[Singapore and Sarawak Steamship Company]
- kapal terbang air [Kuching-Singapura]

5. perhubungan + kesihatan
- pos, telegraf, telefon
- hospital, klinik [mubaligh kristian; Kuching + Sibu]

6. pendidikan
- bukan moden!
- sekolah [Melayu+Cina]
- Dayak [xde!]
- sekolah rendah [latih org Melayu S'wak; jd guru, kakitangan rendah k'jaan]
--> buku dr Sem. TM
--> Sekolah Merpati Jepang, Sekolah Encik Buyong
- galak mubaligh Kristian [Sekolah St Thomas, Sekolah St Mary, Sekolah St Teresa]
- sekolah Cina
- sekolah Melanau

7. Jabatan Pelajaran
- kawal pendidikan di S'wak
--> Maktab Perguruan Kent (1940)

[F2] 4.5 - Ekonomi [x seimbang]

1. x galak kemasukan pelabur luar scr besar2an
- utk jg kepentingan ekonomi di S'wak

2. hasil hutan [sarang burung, getah jelutung + rotan]
-gua batu kapur

3. tanaman baru [ getah + tembakau]
- eksport
- tembakau [Lundu -->eksport ke London]

4. tanaman tradisional [kelapa, gambir, lada hitam, sagu @ rumbia]
- eksport
- sagu [ Sg. Igan, Oya, Mukah, Bintulu]
- lada hitam [Org Cina; Bhgn Pertama+Kedua]
- kelapa [Org Melayu; Bhgn Pertama+Kedua]

5. sumber galian [ antimoni, emas, arang baru, raksa + minyak]

- emas [pelombong Cina; Bau]
- antimoni [Syarikat Borneo; Bau + Kuching]
- minyak [The Anglo-Saxon Oil Company; telaga petroleum ( Miri) + kilang menapis minyak (Lutong)]

6. org Cina --> perdagangan+perlombongan

**tak seimbang --> hanya tertumpu pd Bhgn Pertama + Kedua

[F2] 4.4 - Pentadbiran (bhgn 2)

4. utk kukuhkan pengaruh British di S'wak
*Perjanjian British-Charles Brooke
i) British lindungi S'wak
ii) Brooke [bebas] perintah ng
iii) British kawal hal ehwal luar negeri

5. Perlembagaan Sarawak 1941 (24 Sept 1941; 100 tahun Brooke)
- perlembagaan bertulis pertama di S'wak
--> rakyat dpt kuasa mentadbir
--> x sempat [WW2]

** Perlembagaan Sarawak 1941
i) CVB bg kuasa kpd M. Tertinggi+M.Negeri
ii) Raja S'wak perintah [M. Tertinggi nasihat]
iii) M. Negeri [lulus undang2+urus $]
v) Raja Brooke [kuasa utk BATAL undang2 yg diluluskan M.Negeri]
vi) Raja Brooke [lantik ahli M.Tertinggi + M.Negeri]

[F2] 4.3 - Pentadbiran (bhgn 1)

1. S/ pemerintahan beraja

2. libatkan pemimpin2 tempatan [utk dpt sokongan]
* Datu Patinggi + Datu Bandar + Datu Temenggung
- bantu J.Brooke, nasihat [hal2 undang2+adat tempatan]

3. J.Brooke --> Majlis Tertinggi+ Majlis Negeri
- S'wak [5 bhgn; ditadbir Majlis Bahagian]

* Majlis Tertinggi
i) ahli : Residen Bhgn Pertama + 4 org Datu Melayu
ii) tugas: nasihat J.Brooke + buat dasar + luluskan undang2 + peraturan [pentadbiran]

* Majlis Negeri
i) ahli: Ketua Kaum Bumiputera
ii) tugas: bersidang 3tahun sekali [suarakan pendapat+tukar fikiran] + ambil bhgn dlm pentadbiran

* Majlis Bahagian
i) ahli : Residen + Pen. Residen + Pen. Peg. Daerah + Peg. Anak Negeri + Ketua Kg
ii) tugas: nasihat Residen + ketua [ops ketenteraan] + jaga keamanan + kutip cukai

**utk melicinkan pentadbiran
i) Jabatan Kehakiman
ii) Jabatan Polis
iii) Jabatan Kastam+Cukai
iv) Jabatan Pos
v) Mahkamah keadilan
- kes sivil [di kalangan Melayu, Dayak, Cina] --> diadili oleh ketua2 mereka
- kes jenayah + kes [lebih drpd 1 suku kaum] --> dihakimi Raja S'wak @ Timb. Residen

[F2] 4.2 - Brooke meluaskan kuasa (1853-1905)

1. 1853 (penentangan; Saribas+Batang Lupar)
--> Sultan Abdul Mu'mein serah tanah ant Sg. Samarahan+Sg. Rajang (1500dolar/setahun)

2. 1861 (kekacauan; sepanjang Sg. Rajang)
--> Sultan Mu'mein serah Sg. Rajang (4500/dolar setahun)

3. 1883 (peniaga S'wak dibunuh org Murut; lembangan Sg. Trusan)
--> serah (4500dolar/setahun)

4. 1905 (beli tanah)
--> beli Lawas drpd Sultan Hashim Jalal

*bukti kekuatan+kekuasaan Brooke
- luaskan wilayah hingga ke sempadan Brunei
- kapal HMS Dido [ketenteraan]
- Fort Margherita [bentang pertahanan]

[F2] 4.1 - Bagaimana James Brooke masuk campur?

1. Sultan--lantik--> Pangeran Indera Mahkota

2. P. I. Mahkota --> KEJAM + ZALIM
a) ambil alih kuasa pentadbiran + perdagangan [antimoni+emas]

b) cukai tinggi

c) tak bg upah

3. Bidayuh + Melayu --menentang --> P.I.Mahkota

4. Sultan Brunei --hantar--> Pangeran Raja Muda Hashim [utk tamatkan kebangkitan]

5. P. R. M. Hashim --minta bantuan --> James Brooke

-lantik J. Brooke kalo dpt tamatkan!

6. tentera J.Brooke+ P.R.M. Hashim --> kebangkitan tamat!

7. P. R. M. Hashim --melengah2kan perlantikan J.Brooke

8. J.Brooke marah! --> BOM bandar Kuching

9. J.Brooke jd Gabenor +Raja Sarawak
* Perjanjian P.M.R.Hashim-J.Brooke (1841)
i) J.Brooke perintah S'wak+kuasai hasil
ii) J.Brooke mst hormat+pelihara [undang2+adat istiadat Melayu]

10. J.Brooke hadap sultan [utk sahkan kedudukan]
- dtg dgn angkatan tentera laut
- Sultan t'paksa iktiraf!
* Perjanjian S.O.A Saifuddin- J.Brooke (1842)
i) Sultan
- bg S'wak [kaw. Tg Datu --> Sg Samarahan]
- serah hasil cukai
ii) J.Brooke bayar 2500dolar/setahun
iii) xboleh kacau agama+adat penduduk
iv) Sultan IKTIRAF J.Brooke sbg Raja Putih S'wak

11. Sultan cuba MENENTANG
-British serang sultan
-sultan tewas + t'paksa sign
* J.Brooke diiktiraf sbg Raja Sarawak!

[F3] 6.9 - Penubuhan parti politik di Sabah

1. UNKO [Ogos 1961]
- Kadazan Dusun

2. USNO [ 23 Dis 1961]
- bumiputera Muslim
- BM [bhs kebangsaan]
- Islam [agama rasmi]
- Borneo Utara ---[tukar nama]--> Sabah

3. Pasok Momogun [Jan 1962]
- penduduk (pedalaman Sabah)

4. SCA [Okt 1962]
- org Cina

* 1+2+3+4 ---> Perikatan Sabah
* pilihan raya 1962 ---> perikatan menang!

[F2] 6.8 - Langkah ke arah berkerajaan sendiri di Sabah [Majlis Kerja/ Majlis Tempatan/Majlis Undangan]

1. 1950 [perlembagaan baru]
i) Majlis Kerja
ii) Majlis Undangan
-wakil2 anak ng dilantik [scr x rasmi] --> Donald Stephens; Tun Datu Mustapha Datu Harun

2. 1952 [p/raya Majlis Tempatan]
- utk pilih wakil scr demokrasi

3. 1960 [pinda perlembagaan]
- TAMBAH bil. pemimpin kaum bumiputera [Majlis Undangan]
- ttp dilantik oleh Gabenor British

4. 1962 [p/raya Majlis Undangan]

[F3] 6.7 - Sabah diserahkan kpd kerajaan British

WWII tamat --> PTB [aman+tenteram]; sampai 15 Julai 1946--> SBUB--sign--British

1. SBUB--sign--British
SBUB: nak bg Sabah

2. Faktor2 nk bg Sabah
i) DESAKAN [pelabur+pemodal]
ii) EKSPLOITASI [bhn mentah+pasaran barangan Eropah]
iii) JAMIN [kedudukan+keselamatan]

3. x dpt tentangan sgt!
[kecuali]
i) wakil kesultanan Sulu
ii) pertubuhan [PKML+BARIP]
-berjuang utk meperbaiki politik+ekonomi

[F3] 6.6. - Penubuhan parti politik di Sarawak

Perlembagaan 1956 --> tubuh parti politik

1. SUPP [12 Jun 1959]
- perpaduan+setia rakyat Sarawak
- satupadukan kaum di Sarawak

2. PANAS [9 April 1960]
- harmoni semua kaum
- sekolah rendah [belajar free]
- tingkatkan P/E/S bumiputera

3. SNAP [10 April 1961]
- hak org Iban
- merdeka!

4. SCA [ Julai 1962]
- Cina (perpaduan)

5. PESAKA [Ogos 1962]
- Dayak (perpaduan + jamin hak dlm perlembagaan)

6. BARJASA [4 Dis 1961]
- hak istimewa + taraf hidup [bumiputera]
- harmoni [rakyat]
- jgn terpengaruh dgn komunis
- BM [bhs kebangsaan]


* 1962
2+3+4+5+6 --> PERIKATAN SARAWAK [SUPP x join!!]

*1963
p/raya --> perikatan menang!

[F3] 6.5 - Langkah ke arah berkerajaan sendiri di Sarawak [Majlis Tempatan/Majlis Negeri/Majlis Tertinggi]

1. 1946 [bahagikan Sarawak]
* Sarawak --> bahagian + bahagian + bahagian + bahagian + .... [ketua: Residen]
* bahagian --> daerah + daerah + daerah + daerah + ... [ketua : Peg. Daerah]

2. 1947 [tubuh Majlis Tempatan]
* Majlis Tempatan [ahli --> ambil bhgn utk pentadbiran tempatan]
-urus [pelajaran rendah + bekalan air + jln raya + kesihatan + kawal $]
-kutip [ cukai kepala + lain2]

3. 1956 [Perlembagaan 1956; tambah ahli]
* [pindaan] jumlah ahli [Majlis Negeri+ahli Majlis Tertinggi]
--> tambah jd 10 org ahli

[F3] 6.4 - Gerakan Anti Penyerahan [part 3]

maka..tindakan British terhadap Gerakan Anti Penyerahan
i) pecah-belahkan
ii) galakkan tubuh YMA
iii) laga2kan [Melayu-Dayak]
iv) buruk2an
v) main2kan

[tindakan scr KEKERASAN] setelah Sir Duncan mati ditikam
vi) R.D, M.S, A.R dan B.S [ditangkap+dihukum gantung]
vii) British haramkan PMS
viii) ahli2 Rukun 13 [ditangkap+dipenjara]

~ Gerakan Anti Penyerahan lemah [awal 1950 an]

---> Sarawak menjadi tanah jajahan British sehingga 1963

[F3] 6.3 - Gerakan Anti Penyerahan [part 2]

1. Cara2 penentangan
i) surat bantahan, kawat, telegram [British x endahkan]
ii) poster
iii) kaum wanita [demonstrasi]

[kakitangan k'jaan byk menentang]
- maka, British --> Pekeliling no.9
iv) cikgu letak jawatan [sekolah tutup] + pelajar tinggalkan maktab
v) tunjuk perasaan besar2an [bantah perlantikan Gabenor Sarawak]
vi) Barisan Pemuda Melayu [BPM] --> perhimpunan

[apabila gerakan makin lemah]
vii) gol.muda [BPM] --scr sulit --> RUKUN 13
-ahli BPM yg radikal [bersumpah]

*Rukun 13
--> Rosli Dhobi
i) bunuh Sir Duncan Stewart
ii) sanggup korbankan diri
iii) tulis sajak [nama: Lidros]

[F3] 6.2 - Gerakan Anti Penyerahan [part 1]

* berikut adalah kronologi "Sarawak diserahkan kpd British"
1. Jepun kalah --> PTB [1945-1946]
2. CVB nk serah Sarawak [DESAKAN+KRISIS FAMILI+KRISIS $]
3. CVB -rundingan- British
4. CVB hantar Gerald [dpt sign scr tipu]
5. CVB isytihar Majlis Tertinggi setuju!
6. Melayu+Iban --> bantah
7. CVB rujuk Majlis Negeri --> Cession Bill [18 sokong; bukan b/putera]
8. Sarawak --> Jajahan Mahkota British

1. Gerakan Anti-Penyerahan
i) Melayu+Iban --> bantah
- ketua: Datu Patinggi Haji Mohamad Kassim
ii) PKMS+BPM+BPS+PDS --> bantah

2. Faktor2 Gerakan Anti-Penyerahan
i) bertentangan dgn Perlembagaan 1941
ii) CVB tipu
iii) Anthony Brooke x dilantik

* Perlembagaan 1941 + Raja Brooke --> senang utk merdeka!
* kalo British --> susah nk merdeka

[F3] 6.1 - Perubahan Pentadbiran Ke Arah Berkerajaan Sendiri di Sarawak

Brooke<---[1941; Jepun]----[1945; PTB]----[1946]--> British + Gerakan Anti Penyerahan



1. Jepun kalah --> PTB [10 Sept 1945--> 1 Julai 1946]
*PTB
- ketenteraman
- pulihkan ekonomi
- kemaskinikan pentadbiran

2. British : nak Sarawak
CVB: nak bg Sarawak

3. Faktor2 CVB nak serah Sarawak
i) desakan
ii) krisis famili
iii) krisis $


4. CVB --> rundingan <--British * CVB serah Sarawak --> British
* CVB hantar wakil [Gerald T. Mac Bryan] - utk dptkan sign
* Gerald dpt sign [tipu]
--> CVB isytihar
"Majlis Tertinggi Sarawak SETUJU serak Sarawak kpd k'jaan British"

5. org Melayu+Iban --> BANTAH

6. CVB diminta dptkan persetujuan penyerahan Sarawak ikut [perundangan+demokrasi]


7. CVB rujuk Majlis Negeri
* bersidang 3 hari
-luluskan Rang Undang2 Penyerahan Sarawak a.k.a Cession Bill
* 18 sokong [bukan b/putera], 16 x sokong [b/putera]

--> Sarawak jd "Jajahan Mahkota British"
Gabenor : Sir Charles Arden Clarke [1st]
: Sir Duncan Stewart [2nd]