[F2] 4.6 - Sosial; tak seimbang [dasar pecah+perintah]

1. Dasar pecah + perintah
- setiap kaum dipisahkan dgn kegiatan ekonomi + petempatan yg berbeza
a) Org Melayu --> pentadbiran
b) Org Iban --> ketenteraan
c) Org Cina --> pertanian, perlombongan + perdagangan [bandar2]
d) Org India --> perniagaan kain [ Kuching]
e) Org Sikh --> polis
f) bumiputera [ kaw. pedalaman]

**halang perpaduan kaum
**jamin kedudukan sbg Raja S'wak

2. Bandar2 baru
- Kuching [ibu ng.], Miri [petroleum] + Bintulu
- pusat pentadbiran + perdagangan

3. kemudahan asas [bandar shj]
- jln raya [Kuching + Miri]
- air
- elektrik
- ladasan k/api [Kuching-Bau]

4. pengangkutan
- syarikat perkapalan[Singapore and Sarawak Steamship Company]
- kapal terbang air [Kuching-Singapura]

5. perhubungan + kesihatan
- pos, telegraf, telefon
- hospital, klinik [mubaligh kristian; Kuching + Sibu]

6. pendidikan
- bukan moden!
- sekolah [Melayu+Cina]
- Dayak [xde!]
- sekolah rendah [latih org Melayu S'wak; jd guru, kakitangan rendah k'jaan]
--> buku dr Sem. TM
--> Sekolah Merpati Jepang, Sekolah Encik Buyong
- galak mubaligh Kristian [Sekolah St Thomas, Sekolah St Mary, Sekolah St Teresa]
- sekolah Cina
- sekolah Melanau

7. Jabatan Pelajaran
- kawal pendidikan di S'wak
--> Maktab Perguruan Kent (1940)

[F2] 4.5 - Ekonomi [x seimbang]

1. x galak kemasukan pelabur luar scr besar2an
- utk jg kepentingan ekonomi di S'wak

2. hasil hutan [sarang burung, getah jelutung + rotan]
-gua batu kapur

3. tanaman baru [ getah + tembakau]
- eksport
- tembakau [Lundu -->eksport ke London]

4. tanaman tradisional [kelapa, gambir, lada hitam, sagu @ rumbia]
- eksport
- sagu [ Sg. Igan, Oya, Mukah, Bintulu]
- lada hitam [Org Cina; Bhgn Pertama+Kedua]
- kelapa [Org Melayu; Bhgn Pertama+Kedua]

5. sumber galian [ antimoni, emas, arang baru, raksa + minyak]

- emas [pelombong Cina; Bau]
- antimoni [Syarikat Borneo; Bau + Kuching]
- minyak [The Anglo-Saxon Oil Company; telaga petroleum ( Miri) + kilang menapis minyak (Lutong)]

6. org Cina --> perdagangan+perlombongan

**tak seimbang --> hanya tertumpu pd Bhgn Pertama + Kedua

[F2] 4.4 - Pentadbiran (bhgn 2)

4. utk kukuhkan pengaruh British di S'wak
*Perjanjian British-Charles Brooke
i) British lindungi S'wak
ii) Brooke [bebas] perintah ng
iii) British kawal hal ehwal luar negeri

5. Perlembagaan Sarawak 1941 (24 Sept 1941; 100 tahun Brooke)
- perlembagaan bertulis pertama di S'wak
--> rakyat dpt kuasa mentadbir
--> x sempat [WW2]

** Perlembagaan Sarawak 1941
i) CVB bg kuasa kpd M. Tertinggi+M.Negeri
ii) Raja S'wak perintah [M. Tertinggi nasihat]
iii) M. Negeri [lulus undang2+urus $]
v) Raja Brooke [kuasa utk BATAL undang2 yg diluluskan M.Negeri]
vi) Raja Brooke [lantik ahli M.Tertinggi + M.Negeri]

[F2] 4.3 - Pentadbiran (bhgn 1)

1. S/ pemerintahan beraja

2. libatkan pemimpin2 tempatan [utk dpt sokongan]
* Datu Patinggi + Datu Bandar + Datu Temenggung
- bantu J.Brooke, nasihat [hal2 undang2+adat tempatan]

3. J.Brooke --> Majlis Tertinggi+ Majlis Negeri
- S'wak [5 bhgn; ditadbir Majlis Bahagian]

* Majlis Tertinggi
i) ahli : Residen Bhgn Pertama + 4 org Datu Melayu
ii) tugas: nasihat J.Brooke + buat dasar + luluskan undang2 + peraturan [pentadbiran]

* Majlis Negeri
i) ahli: Ketua Kaum Bumiputera
ii) tugas: bersidang 3tahun sekali [suarakan pendapat+tukar fikiran] + ambil bhgn dlm pentadbiran

* Majlis Bahagian
i) ahli : Residen + Pen. Residen + Pen. Peg. Daerah + Peg. Anak Negeri + Ketua Kg
ii) tugas: nasihat Residen + ketua [ops ketenteraan] + jaga keamanan + kutip cukai

**utk melicinkan pentadbiran
i) Jabatan Kehakiman
ii) Jabatan Polis
iii) Jabatan Kastam+Cukai
iv) Jabatan Pos
v) Mahkamah keadilan
- kes sivil [di kalangan Melayu, Dayak, Cina] --> diadili oleh ketua2 mereka
- kes jenayah + kes [lebih drpd 1 suku kaum] --> dihakimi Raja S'wak @ Timb. Residen

[F2] 4.2 - Brooke meluaskan kuasa (1853-1905)

1. 1853 (penentangan; Saribas+Batang Lupar)
--> Sultan Abdul Mu'mein serah tanah ant Sg. Samarahan+Sg. Rajang (1500dolar/setahun)

2. 1861 (kekacauan; sepanjang Sg. Rajang)
--> Sultan Mu'mein serah Sg. Rajang (4500/dolar setahun)

3. 1883 (peniaga S'wak dibunuh org Murut; lembangan Sg. Trusan)
--> serah (4500dolar/setahun)

4. 1905 (beli tanah)
--> beli Lawas drpd Sultan Hashim Jalal

*bukti kekuatan+kekuasaan Brooke
- luaskan wilayah hingga ke sempadan Brunei
- kapal HMS Dido [ketenteraan]
- Fort Margherita [bentang pertahanan]

[F2] 4.1 - Bagaimana James Brooke masuk campur?

1. Sultan--lantik--> Pangeran Indera Mahkota

2. P. I. Mahkota --> KEJAM + ZALIM
a) ambil alih kuasa pentadbiran + perdagangan [antimoni+emas]

b) cukai tinggi

c) tak bg upah

3. Bidayuh + Melayu --menentang --> P.I.Mahkota

4. Sultan Brunei --hantar--> Pangeran Raja Muda Hashim [utk tamatkan kebangkitan]

5. P. R. M. Hashim --minta bantuan --> James Brooke

-lantik J. Brooke kalo dpt tamatkan!

6. tentera J.Brooke+ P.R.M. Hashim --> kebangkitan tamat!

7. P. R. M. Hashim --melengah2kan perlantikan J.Brooke

8. J.Brooke marah! --> BOM bandar Kuching

9. J.Brooke jd Gabenor +Raja Sarawak
* Perjanjian P.M.R.Hashim-J.Brooke (1841)
i) J.Brooke perintah S'wak+kuasai hasil
ii) J.Brooke mst hormat+pelihara [undang2+adat istiadat Melayu]

10. J.Brooke hadap sultan [utk sahkan kedudukan]
- dtg dgn angkatan tentera laut
- Sultan t'paksa iktiraf!
* Perjanjian S.O.A Saifuddin- J.Brooke (1842)
i) Sultan
- bg S'wak [kaw. Tg Datu --> Sg Samarahan]
- serah hasil cukai
ii) J.Brooke bayar 2500dolar/setahun
iii) xboleh kacau agama+adat penduduk
iv) Sultan IKTIRAF J.Brooke sbg Raja Putih S'wak

11. Sultan cuba MENENTANG
-British serang sultan
-sultan tewas + t'paksa sign
* J.Brooke diiktiraf sbg Raja Sarawak!