[F2] 6.1 - Pertanian perdagangan

* awal
- lada hitam + gambir [Johor]
---> s/kangcu--Org Cina dr S'pore
- buah pala + cengkih [Penang] - tebu --> gula [ Seberang Perai, Perak]
- ubi kayu + nenas

1. Tanaman baru [European + org asing; org tempatan x digalakkan]
- kopi [Perak, S'gor, N9, Johor]
- k/sawit [Kuala S'gor, Perak, Johor]
- tembakau [Penang, Pahang]
- teh [Cameron Highland]

2. Getah [Hevea Brasiliensis]
a) Brazil --> England --> Sri Lanka --> S'pore --> K.Kangsar
- ladang2 [ S'gor, Perak, N9, Johor]
-->Sime Darby, Guthrie, Harrisons and Crossfield, United Plantations
- penduduk tempatan [kebun kecil]

b) getah maju
- harga kopi jatuh
- permintaan getah tinggi
- cukup tenaga buruh
- cukai rendah
- ade modal
- H.N Ridley [s/ ibedem = s/ tulang ikan herring --> tingkat pengeluaran susu getah ]

b) getah merosot [ekonomi dunia meleset]
*utk stabilkan harga...

i) Rancangan Sekatan Stevenson (1922)
- kurang pengluaran
- tingkat harga
* x semua join --> GAGAL!!

ii) Perjanjian Peraturan Getah Antarabangsa (1934)
- kurang penegluaran
- stabil harga getah
* ramai join --> BERJAYA!!

** slps WWII
- US buat getah tiruan [saingan]

[F2] 5.5 - sosial

*asas - landasan k/api + jln raya + sekolah + hospital + telegraf

1. landasan k/api
- Weston --1896--> Beaufort --1905--> Jesselton
- Tenom --> Malakap
*padalaman--angkut hasil keluaran [k/api] --> pelabuhan

2. jln raya
- Jesselton, Sandakan, Lahad Datu, Kudat + Tawau
*kwsn. kegiatan ekonomi --[jln raya]--> bandar + pelabuhan

3. pengangkutan air + sg.
- Straits Steamship (1890)
*angkut penumpang + barang

4. pendidikan [hanya peringkat rendah; kurang $ + bidang pendidikan x untung]
a) mubaligh kristian
-Roman Katolik [Sandakan]
* Inst. Byron

b) Jabatan Pelajaran
- urus sekolah

c) Sekolah Latihan
-anak2 ketua anak negeri
-latih jd pegawai pentadbir peringkat rendah

d) Sekolah Melayu
- Kota Belud (1921)

5. hospital [luar bandar --> pusat kesihatan]
-Jesselton, Sandakan, Beaufirt, Kudat
* bil. doktor x cukup!!

6. Keselamatan
- polis tempatan + "skuad terbang"

7. bandar2 baru [Jesselton, Sandakan, Kudat, Tawau, Lahad Datu]
- pusat pentadbiran+perdagangan

a) Sandakan [William Pryer; 1879]
- Elopura [bandar yg cantik]
- pusat pentadbiran + pelabuhan a/bangsa + pembalakan

b) Kudat
-keadaan geo. x sesuai utk pertanian

c) Jesselton [Charles Jessel]
- Jessel Town
- nama lain: api-api, singga mata @ Diasuka
-landassan k/api
- pusat perdagangan+pelabuhan

[F2] 5.4 - hasil bumi+perdagangan

1. tradisional
- sarang burung, sagu, rotan, pokok lanut, trepang, sirip ikan yu
--> rakyat byr cukai [SBUB dpt atasi mslh $]

2. tanaman baru
a) getah
- landasan k/api - ladang getah (Beaufort, Jesselton, Tenom)
- dividen 4% + pengecualian cukai eksport 50 thn
- buruh Cina+ Jawa

b) tembakau --[kualiti terbaik]--> Belanda+US
- dikecualikan cukai
- P. Banggi, Teluk Marudu, Lahad Datu, Tawau , Sandakan

3) Pembalakan --> China + S'pore + Britain + Australia
- seraya, ramin, kapur, belian, meranti
- Sandakan, Lahad Datu, Tawau
- buruh Indonesia+Filipina

4) Perlombongan
a) emas [Sg. Segama]
b) arang batu [Silimpopon; Syarikat Cowie Harbour Coal + Labuan]
c) mangan --> Britain
-Teluk Marudu; Syarikat British Borneo Exploration

[F2] 5.3 - SBUB kukuhkan kuasa di Sabah

* Sabah [SBUB]
a)ketua : gabenor [1st: W.H Treacher]
- dibantu Majlis Penasihat
b) pusat pentadbiran : Sandakan
- jabatan k'jaan [ utk licinkan urusan pentadbiran]

c) Majlis Penasihat
- nasihat gabenor
- b't/jwb kpd Lembaga Pengarah [London]
d) Lembaga Pengarah
- b't/jwb kpd pemegang saham

e) Lembaga Pengarah [London] --> Gabenor [Sabah] --> s/u k'jaan
--> [ketua2 jabatan+ residen]
f) residen --> pegawai daerah --> [ketua anak ng. + ketua kg.]

* ketua2 jabatan
- Jabatan [Pos; Buruh; Polis; Kewangan; Tanah dan Ukur]

* Residen
- ketua pentadbir [residensi]

* Peg. daerah
- ketua pentadbir [daerah] ; European

* Ketua Anak Negeri
- aman+ urus pembahagian tanah + kutip cukai + pertanian
- bantu Peg. Daerah [pentadbiran]
- ade surat kuasa

* Ketua Kg. (a.k.a Orang Tua)
- urus [kg]
- aman+ perdagangan + lapor kt Peg. daerah (kes curi, penyakit)

* Timb. Penolong Pegawai Daerah (1915)
-penduduk tempatan

g) undang2 barat [Mahkamah Majistret+Mahkamah Anak Negeri]
* Mahkamah Majistret
-kes2 berat
-Pegawai Daerah [hakim]

*Mahkamah Anak Negeri
- kes2 peribumi [undang2 Islam+hukum adat]
- Ketua Anak Negeri [hakim]

[F2] 5.2 - SBUB

*SBUB
-kuasa mentadbir Sabah
- Presiden : Sir Rutherford Alcock
- Pengarah Urusan: Alfred Dent
maka --> British dpt luaskan pengaruh + halang kuasa Barat lain bertapak di Sabah

* Perjanjian Perlindungan Borneo Utara 1888
- Sabah [ng. naungan British]
- British [hal ehwal luar Sabah]

* Syarat pemberian Piagam kpd Persatuan Sementara Borneo Utara British Berhad
SBUB....
i) x boleh bg wilayah Sabah kt org lain [tanpa izin]
ii) lantik peg. [k'jaan British yg akui]
iii) pelihara agama, adat resam + undang2 penduduk tempatan
iv) perintah [adil]
v) terima nasihat dr British

[F2] 5.1 - SBUB bertapak di Sabah

1. Sultan Brunei --beri konsesi tanah [10 thn] --> C.L Moses

2. C.L Moses --jual konsesi --> Torrey+ Harris [gagal!]

3. Torrey --jual hak --> Von Overbeck [masalah modal!]

4. Overbeck --pinjam $ dr Syarikat Alfred Dent+Edward Dent
* Gabenor Labuan [Treacher] bantu Overbeck renew tempoh pajakan!
* tapi.. bawah kuasa British

5. Sultan Brunei--bagi renew pajakan (perjanjian 1877) --> Overbeck+Dent
* Sultan Brunei bg tanah ant. Teluk Kimanis dan Sg. Sibuku

7. [Sabah; Kesultanan Sulu]
*Sultan Sulu --serah Sg . Pandasan-Sg. Sibuku (perjanjian 1878) --> Overbeck+Dent

8. Overbeck --jual hak --> Dent

9. Dent --tubuhkan --> Persatuan Sementara Borneo Utara British Berhad
*saham dijual kpd rakyat British
*berusaha dptkan Piagam Diraja drpd K'jaan British

10. K'jaan British --serah piagam (1881) --> Persatuan Sementara Borneo British Berhad
*1882 --> jd Syarikat Borneo Utara British (SBUB)

[F2] 4.6 - Sosial; tak seimbang [dasar pecah+perintah]

1. Dasar pecah + perintah
- setiap kaum dipisahkan dgn kegiatan ekonomi + petempatan yg berbeza
a) Org Melayu --> pentadbiran
b) Org Iban --> ketenteraan
c) Org Cina --> pertanian, perlombongan + perdagangan [bandar2]
d) Org India --> perniagaan kain [ Kuching]
e) Org Sikh --> polis
f) bumiputera [ kaw. pedalaman]

**halang perpaduan kaum
**jamin kedudukan sbg Raja S'wak

2. Bandar2 baru
- Kuching [ibu ng.], Miri [petroleum] + Bintulu
- pusat pentadbiran + perdagangan

3. kemudahan asas [bandar shj]
- jln raya [Kuching + Miri]
- air
- elektrik
- ladasan k/api [Kuching-Bau]

4. pengangkutan
- syarikat perkapalan[Singapore and Sarawak Steamship Company]
- kapal terbang air [Kuching-Singapura]

5. perhubungan + kesihatan
- pos, telegraf, telefon
- hospital, klinik [mubaligh kristian; Kuching + Sibu]

6. pendidikan
- bukan moden!
- sekolah [Melayu+Cina]
- Dayak [xde!]
- sekolah rendah [latih org Melayu S'wak; jd guru, kakitangan rendah k'jaan]
--> buku dr Sem. TM
--> Sekolah Merpati Jepang, Sekolah Encik Buyong
- galak mubaligh Kristian [Sekolah St Thomas, Sekolah St Mary, Sekolah St Teresa]
- sekolah Cina
- sekolah Melanau

7. Jabatan Pelajaran
- kawal pendidikan di S'wak
--> Maktab Perguruan Kent (1940)