[F2] 4.2 - Brooke meluaskan kuasa (1853-1905)

1. 1853 (penentangan; Saribas+Batang Lupar)
--> Sultan Abdul Mu'mein serah tanah ant Sg. Samarahan+Sg. Rajang (1500dolar/setahun)

2. 1861 (kekacauan; sepanjang Sg. Rajang)
--> Sultan Mu'mein serah Sg. Rajang (4500/dolar setahun)

3. 1883 (peniaga S'wak dibunuh org Murut; lembangan Sg. Trusan)
--> serah (4500dolar/setahun)

4. 1905 (beli tanah)
--> beli Lawas drpd Sultan Hashim Jalal

*bukti kekuatan+kekuasaan Brooke
- luaskan wilayah hingga ke sempadan Brunei
- kapal HMS Dido [ketenteraan]
- Fort Margherita [bentang pertahanan]

[F2] 4.1 - Bagaimana James Brooke masuk campur?

1. Sultan--lantik--> Pangeran Indera Mahkota

2. P. I. Mahkota --> KEJAM + ZALIM
a) ambil alih kuasa pentadbiran + perdagangan [antimoni+emas]

b) cukai tinggi

c) tak bg upah

3. Bidayuh + Melayu --menentang --> P.I.Mahkota

4. Sultan Brunei --hantar--> Pangeran Raja Muda Hashim [utk tamatkan kebangkitan]

5. P. R. M. Hashim --minta bantuan --> James Brooke

-lantik J. Brooke kalo dpt tamatkan!

6. tentera J.Brooke+ P.R.M. Hashim --> kebangkitan tamat!

7. P. R. M. Hashim --melengah2kan perlantikan J.Brooke

8. J.Brooke marah! --> BOM bandar Kuching

9. J.Brooke jd Gabenor +Raja Sarawak
* Perjanjian P.M.R.Hashim-J.Brooke (1841)
i) J.Brooke perintah S'wak+kuasai hasil
ii) J.Brooke mst hormat+pelihara [undang2+adat istiadat Melayu]

10. J.Brooke hadap sultan [utk sahkan kedudukan]
- dtg dgn angkatan tentera laut
- Sultan t'paksa iktiraf!
* Perjanjian S.O.A Saifuddin- J.Brooke (1842)
i) Sultan
- bg S'wak [kaw. Tg Datu --> Sg Samarahan]
- serah hasil cukai
ii) J.Brooke bayar 2500dolar/setahun
iii) xboleh kacau agama+adat penduduk
iv) Sultan IKTIRAF J.Brooke sbg Raja Putih S'wak

11. Sultan cuba MENENTANG
-British serang sultan
-sultan tewas + t'paksa sign
* J.Brooke diiktiraf sbg Raja Sarawak!

[F3] 6.9 - Penubuhan parti politik di Sabah

1. UNKO [Ogos 1961]
- Kadazan Dusun

2. USNO [ 23 Dis 1961]
- bumiputera Muslim
- BM [bhs kebangsaan]
- Islam [agama rasmi]
- Borneo Utara ---[tukar nama]--> Sabah

3. Pasok Momogun [Jan 1962]
- penduduk (pedalaman Sabah)

4. SCA [Okt 1962]
- org Cina

* 1+2+3+4 ---> Perikatan Sabah
* pilihan raya 1962 ---> perikatan menang!

[F2] 6.8 - Langkah ke arah berkerajaan sendiri di Sabah [Majlis Kerja/ Majlis Tempatan/Majlis Undangan]

1. 1950 [perlembagaan baru]
i) Majlis Kerja
ii) Majlis Undangan
-wakil2 anak ng dilantik [scr x rasmi] --> Donald Stephens; Tun Datu Mustapha Datu Harun

2. 1952 [p/raya Majlis Tempatan]
- utk pilih wakil scr demokrasi

3. 1960 [pinda perlembagaan]
- TAMBAH bil. pemimpin kaum bumiputera [Majlis Undangan]
- ttp dilantik oleh Gabenor British

4. 1962 [p/raya Majlis Undangan]

[F3] 6.7 - Sabah diserahkan kpd kerajaan British

WWII tamat --> PTB [aman+tenteram]; sampai 15 Julai 1946--> SBUB--sign--British

1. SBUB--sign--British
SBUB: nak bg Sabah

2. Faktor2 nk bg Sabah
i) DESAKAN [pelabur+pemodal]
ii) EKSPLOITASI [bhn mentah+pasaran barangan Eropah]
iii) JAMIN [kedudukan+keselamatan]

3. x dpt tentangan sgt!
[kecuali]
i) wakil kesultanan Sulu
ii) pertubuhan [PKML+BARIP]
-berjuang utk meperbaiki politik+ekonomi

[F3] 6.6. - Penubuhan parti politik di Sarawak

Perlembagaan 1956 --> tubuh parti politik

1. SUPP [12 Jun 1959]
- perpaduan+setia rakyat Sarawak
- satupadukan kaum di Sarawak

2. PANAS [9 April 1960]
- harmoni semua kaum
- sekolah rendah [belajar free]
- tingkatkan P/E/S bumiputera

3. SNAP [10 April 1961]
- hak org Iban
- merdeka!

4. SCA [ Julai 1962]
- Cina (perpaduan)

5. PESAKA [Ogos 1962]
- Dayak (perpaduan + jamin hak dlm perlembagaan)

6. BARJASA [4 Dis 1961]
- hak istimewa + taraf hidup [bumiputera]
- harmoni [rakyat]
- jgn terpengaruh dgn komunis
- BM [bhs kebangsaan]


* 1962
2+3+4+5+6 --> PERIKATAN SARAWAK [SUPP x join!!]

*1963
p/raya --> perikatan menang!

[F3] 6.5 - Langkah ke arah berkerajaan sendiri di Sarawak [Majlis Tempatan/Majlis Negeri/Majlis Tertinggi]

1. 1946 [bahagikan Sarawak]
* Sarawak --> bahagian + bahagian + bahagian + bahagian + .... [ketua: Residen]
* bahagian --> daerah + daerah + daerah + daerah + ... [ketua : Peg. Daerah]

2. 1947 [tubuh Majlis Tempatan]
* Majlis Tempatan [ahli --> ambil bhgn utk pentadbiran tempatan]
-urus [pelajaran rendah + bekalan air + jln raya + kesihatan + kawal $]
-kutip [ cukai kepala + lain2]

3. 1956 [Perlembagaan 1956; tambah ahli]
* [pindaan] jumlah ahli [Majlis Negeri+ahli Majlis Tertinggi]
--> tambah jd 10 org ahli